خرد در مرزهای تفکر انتقادی؛ دغدغه‌هایی درباره‌ی برنامه‌ی فلسفه‌ برای کودکان

حسین شیخ الاسلامی

 

فلسفه، به عنوان یک حوزه‌ی معرفتی، اگرچه استقلال و معنای ویژه‌ی خود را دارد، اما همچون تمام حوزه‌های کلان دیگر، یک تعریف ثابت و مشخص را برنمی‌تابد و در چهارچوب مفاهیم پیش‌ساخته نمی‌گنجد. به همین دلیل نیز وقتی سخن از آموزش یا انتقال فلسفه به قشری خاص، به ویژه کودکان و نوجوانان به میان می‌آید، و از آن مهم‌تر، این سخن در قالب برنامه‌ای مدون درآمده و در سطوح کلان، به اجرا درمی‌آید،بدون شک حساسیت‌های ویژه‌ای پیش می‌آید که می‌توانند برسازنده‌ی جولانگاه و عرصه‌ی ارائه‌ی مباحث انتقادی باشند، و راه‌ها و افقهای متفاوتی را پیش روی ما بگسترانند...

ادامه نوشته

هگل و تاریخ تمدن‌های كهن

هانیه‌السادات رجبی؛ كارشناس‌ارشد فلسفه

تاریخ جهان، داور جهان است

[ فردریش ویلهلم گئورگ هگل‌ ـ‌ فلسفه حق؛ بند 34 ]

1. مقدمه

در زبان آلمانی دو واژه برای تعریف «تاریخ» وجود دارد:

1. Historia صورت یونانی واژه («پژوهش، دانش، علم، شرح مکتوب پژوهش‌ها، روایت، تاریخچه رویدادها» که خود، از واژه «Historein» به معنای پژوهش کردن، کند و کاو کردن می‌آید) از طریق زبان لاتین در سده سیزدهم به شکل «Historie» وارد زبان آلمانی شد. واژه «Geschichte» از سده هجدهم مانع کاربرد و تکامل این واژه شد. اما صفت «Historisch» و اسم «Historiker» (مورخ) رواج یافت. معنای اصلی «Historie» به معنای «Erfahrung» (تجربه) است و هگل گرایش دارد از آن برای نامیدن «Empirie» استفاده کند نه برای تجربه و رویدادهای تاریخی خاص. هگل هم‌چنین به صورت تحقیرآمیز از صورت «Historismus» در یزدان‌شناسی، یعنی معرفت تاریخی درباره عقاید و نهادهای مذهبی به زبان پژوهش مفهومی درباره حقایق مذهبی سخن می‌گوید...

 

ادامه نوشته

راه‌کارهایی برای نگارش مقاله علمی

متن زیر که پیش از این در سایت "انسان‏شناسی و فرهنگ" منتشر شده است، برگرفته از یکی از کتابچه‏های انتشارات راتلج است که توسط بیتا نقاشیان ترجمه شده است و به طور خلاصه، مختصر و مفید، در باب نوشتن یک مقاله علمی سخن می‏گوید. با توجه به اهمیت این موضوع و معضلات و کاستیهای بسیاری که در نظام آموزشی ما در رابطه با چگونگی نگارش یک مقاله علمی وجود دارد، به نظر می‏رسد بازنشر این مطلب ضرورتی انکارناپذیر باشد...

 

ادامه نوشته

برونو بائر

مترجم: شروین طاهری

 

برونو بائر (6 سپتامبر  1809 – 13 آپریل 1882) فیلسوف، مورخ و الاهی‌دان آلمانی بود. وی از راه پژوهش‌های بسیار در سرچشمه‌های عهد جدید، مدعی این نظر جدلی بود که مسیحیت ابتدائی بسیار بیشتر مدیون فلسفه‌ی یونان (فلسفه‌ی رواقی) است تا یهودیت.  او که از 1840 شروع به کار نمود، با انتشار نوشتار های جدلی و بحث‌برانگیز، مسيح را به‌عنوان فراورده‌ی آمیزش اسطوره‌های یونان و رم و یهودیت در قرن دوم مطرح نمود.

ادامه نوشته

نقد و نگاهي به «درخشش ابن رشد در حكمت مشاء»، برنده جايزه كتاب سال

عاقل و معقول، اتحاد يا افتراق؟

 

سعيد كشاورزي

 

انگشت شمارند آناني كه ابن رشد را در ايران خوانده‌اند و به او انديشيده‌اند. «درخشش ابن رشد در حكمت مشاء» آن‌هم به قلم يكي از دلسوزترين دست‌اندركاران مسائل فلسفي ايران دوره اسلامي- دكتر غلامحسين ابراهيمي ديناني- يك رويداد عادي در حوزه‌ي كتاب و فلسفه نبود. خيلي‌ها كه تشنه‌ي درك و فهم ابن رشد در ايران‌اند، خبر انتشار اين كتاب برايشان بسيار‌بسيار مهم بود. خواننده‌ي ايراني كه پارسي گرداني رساله‌هاي 50-40 صفحه‌اي سهروردي را هم آرزومند بوده و هست ناگهان خود را رويارو با كتابي مي‌بيند درباره ابن رشد به قلم يكي از فاضلترين استادان فلسفه دوره اسلامي دانشگاه تهران...

ادامه نوشته

نوامیس؛ کتاب چهارم

کتاب چهارم نوامیس با بررسی پیشنهاد کلینیاس کرتی در کتاب سوم شروع می شود که از بیگانه آتنی و مگیلوس اسپارتی می خواهد برای وضع قوانین شهری نوبیناد به او کمک کنند. آتنی در ابتدا دو مقوله را مطرح می کند؛ الف- وضعیت جغرافیایی، ب- ترکیب جمعیتی. اطلاعات کلینیاس در مورد وضعیت جغرافیایی این شهر...

ادامه نوشته

تأثیر دلوز: کلر کولبروک

ما اغلب فلسفه را هم‌چون کردوکاری یک‌سره دانشگاهی در نظر می‌آوریم،‌ گریزی به مفاهیم انتزاعی و مباحثه‌های غامض. اما سنتی فلسفی هم هست که چنین مرزبندی‌ای را نمی‌پذیرد. ژیل دلوز (١٩٩٥ - ١٩٢٥) خود را بخشی از همین سنت فلسفی می‌دید که در زندگی اخلال ایجاد می‌کند و آن را به چالش می‌گیرد به‌نحوی که مفاهیم و ایده‌های جدید از برای کنش و کاربست به امکان‌های جدید منجر شود. یکی از چهره‌های اصلی در این سنت که می‌توانیم "فلسفه‌ی عملی" بنامیم‌اش کارل مارکس بود که...

ادامه نوشته

واژه‌نامه‌ی گفتار امپراتوری - 2

نویسنده: تام انگل‌هارت (Tom Engelhardt)

 

شوخی‌های امپراتوری: در اکتبر سال ٢٠٠٨ رافائل کورئا رئیس‌جمهور وقت اکوادور از تمدید قرارداد اجاره‌ی دولت آمریکا در پایگاه هوایی مانتا سر باز زد. این پایگاه یکی از حداقل ٧٦١ پایگاه برون‌مرزی‌ ِ خرد و کلانی‌ست که دولت آمریکا در سرتاسر جهان در آن استقرار یافته است. طبق گزارش، کورئا گفته است: "ما فقط تحت یک شرط حاضریم اجاره‌نامه را تمدید کنیم، آن‌هم این‌که دولت آمریکا به ما اجازه دهد در میامی یک پایگاه مستقر سازیم – پایگاهی متعلق به اکوادور. اگر پذیرا شدن سربازان بیگانه درون خاک یک کشور مشکل‌ساز نیست، مطمئنا ً آمریکایی‌ها اجازه خواهند داد ما هم پایگاهی در خاک ایالات متحده داشته باشیم.‌" 

ادامه نوشته

واژه‌نامه‌ی گفتار امپراتوری - 1

نویسنده: تام انگل‌هارت (Tom Engelhardt)

 

مقاله‌ای که برگردان فارسی‌اش در ادامه‌ی این مطلب می‌آید در چند قسمت منتشر خواهد شد. در این مقاله، تام انگل‌هارت که مؤلف چندین اثر تحلیلی مهم درباره‌ی فرهنگ و گفتمان سلطه‌جویانه‌ی آمریکا نیز هست، با روشی نزدیک به گفتمان‌کاوی (discourse analysis) واژه‌ها و عبارات مصطلح در بین مقامات نظامی و رسمی آمریکا را درباره‌ی جنگ‌های ضدتروریستی‌شان – به ویژه مانورهای هوایی تازه در مرزهای پاکستان و افغانستان – را بازبینی انتقادی می‌کند. نتیجه‌ی این تحلیل‌ها در وهله‌ی اول نشان می‌دهد که چه‌طور مسئله‌ی جنگ برای نظامیان آمریکایی مثل (درست مثل) یک بازی ویدئویی از پای تلویزیون و با کنترل از راه دور دنبال می‌شود. همان‌طور که ژیژک اشاره می‌کند: نوعی "جنگ بدون جنگ." و این جنگ چنان از مدلول خود تهی شده و...

ادامه نوشته

اگزیستانسیالیسم چیست؟

بابک صحرانورد

فلسفه ی کلاسیک با  هگل  به پایان رسید، زیرا از آن پس دیگر ساختن دستگاه های فراگیر فکری که همه چیز را به گونه ای هماهنگ، معقول و مشروع در برگیرد، به کار ابلهانه ای تبدیل شده است. چنین کاخ هایی هنوز شگفت آورند، اما دیگر کسی نمی تواند در آنها زندگی کند. خوشایندی و واقعیت وجود انسان، خطرها و پیروزی های آن، تلخی ها و شیرینی های آنرا باید در بیرون و در میان خیابان جستجو کرد.

ادامه نوشته

حکمت شرق؛ نگاهی گذرا به فلسفه ی چین و هند ِ باستان

بابک صحرانورد

 

"لايب نيتس"حق داشت كه در سال 1697 براي چاره‌ي انحطاط اخلاقي اروپا توجه به حكمت چيني را توصيه مي‌كرد. عصر روشنگري اروپا به اين حكمت اخلاقي كه هدف آن سياست و تربيت بود علاقه بسيار نشان داد.

اما آيا اين فلسفه همچون فلسفه‌ي بودا با مسائل زندگي واقعي ارتباط دارد؟ آري؛ اين فلسفه به شيوه هاي متعدد از مسائل انساني ابهام زدايي مي كند و در واقع وقتي فرد در مواجهه با گزينش هاي زندگي واقعي ست، ابهام زدايي امري مفيد است.

به عبارتي بهتر فلسفه‌ي چين و هند جزو معدود فلسفه هايي هستند كه بيشترين تمركز خود را به دور از مسائل فني فلسفه  بر روي انسان وهستي او گذاشته اند. اما تفاوت فلسفه‌ي چين با هند در اين است كه فلسفه‌ي چين رنگ مذهب ندارد ولي ممزوج با ديانت است. همانطور كه اشاره كردم در چين توجه به انسان جلب نظر مي كند و به همين دليل فكر چيني كاملاً به طرف اخلاق و جلوه‌ي خارجي وعيني اشياء متوجه مي‌شود. 

 

ادامه نوشته

اُسوالد اشپنگلر و نظريه‌ي زوال فرهنگ

 

يک جنگ طولاني را تنها تعدادي معدود مي‌توانند تحمل‌کنند، ولي صلح طولاني را هيچ کس نمي‌تواند تحمل‌کند.

«اشپنگلر، سال‌هاي تصميم، نقل به مضمون»

 

 

تمهيد

به عقيده هگل عقل و شعور در بستر تاريخ نهفته است و اصولا عقل حرکت تاريخ را همراهي مي‌کند. اما او فاجعه‌هاي تاريخ را به خوبي مي شناخت. تاريخ براي او يک ميز سلاخي است که بر آن خوشبختي‌, خرد و فضايل قرباني شده ‌است. اما اين قرباني‌هاي تاريخ هدف و مقصودي را دنبال مي‌کند چرا که از دل مرگ ققنوس زندگي زاده‌مي‌شود. اين به ظاهر تباهي‌ها «نيرنگ عقل» است چرا که روح پس از هر ويراني، به جواني تازه‌تر مي‌رسد و بدين‌سان به سوي خودآگاهي و مطلق پيش‌مي‌رود.

امروز، يک نگاه کوتاه به حوادث قرن گذشته و اوائل اين قرن نظريه هگل مبني بر وجود شعور در حرکت تاريخ را مورد پرسش قرار مي‌دهد و پيش‌بيني‌هاي اشپنگلر را يادآوري مي‌کند: دو جنگ جهاني، انفجار بمب اتم، جنگ‌هاي مذهبي و يا حادثه ۱۱ سپتامبر در ابتداي هزاره سوم! مي‌توان گفت، پرسش اشپنگلر (Oswald Spengler) اين است که آيا مي‌توان تمام اين حواث را با خرد و منطق تاريخي که هگل از آن نام مي‌برد هماهنگ دانست؟

ادامه نوشته

بازخواني چيستي فلسفه در تفكر كانت

 علي مسعودي لطف كرده است و مقاله‌اي با عنوان "بازخواني چيستي فلسفه در تفكر كانت" براي isphilosophy نوشته است. از وی بسیار سپاسگزاریم و امیدواریم دوستان دیگر نیز ما را در هر چه پر بارتر شدن محتوای isphilosophy یاری کنند. هم چنین از دوستانی که این مقاله و مطالب دیگر این سایت را مطالعه می کنند تقاضا می کنیم نقطه نظرات خویش را با ما و سایر مخاطبان در میان گذارند.

 

بازخواني چيستي فلسفه در تفكر كانت

علي مسعودي

 چكيده:

اين مقاله با نظر به فلسفه كانت در جستجوي پاسخي بدين پرسش كه «فلسفه چيست؟» خواهد ‌كوشيد.  مسيري كه براي پاسخ به پرسش فوق‌الذكر طي شده از اين قرار است:

نگارنده بخش شناخت‌شناسي را در فلسفه كانت با نظر به پيشينه‌ي تاريخي اين مبحث بررسي كرده و كوشيده است تا از اين منظر نقبي به دريافت كانت از مفهوم فلسفه باز كند. نگارنده معتقد است كانت براي گذر از چالش شكاكانه‌اي كه به واسطه هيوم در امكان اخذ معرفت ايجاد شده بود، با طرح احكام تركيبي پيشين تحصيل معرفت رياضي و فيزيكي (و به‌طور كل علمي) را توجيه كرده و با جمع خردگرايي دكارتي و آمپريسم انگليسي شناخت را از ورطه سقوط و شكاكيت نجات مي‌دهد.

او به جدايي پديدار و ناپديدار (نومن) رأي داده و معتقد است شناخت نظري ناپديدار در توان فاهمه بشري نمي‌باشد. و از آنجا كه فلسفه نيز محصول عقل بشر بوده و مابعدالطبيعه  نيز بخشي از همين فلسفه، نتيجه مي‌گيرد كه فلسفه در حدود عقل بشر محدود باقي مي‌ماند. و با پذيرش اين حكم است كه وي پرسش محوري بحث را با نگاهي سلبي پاسخ گفته و ادعاي هرگونه شناخت نظري مابعدالطبيعي، كه مترادف با شناخت حقيقت مطلق است، را مساوي با نوعي جزميت و دگماتيسم مي‌داند؛ و مسلم است كه فلسفه مي‌بايد خود را از اين نوعِ نگاه رهايي بخشيده و صرفا به پژوهش‌هايي بپردازد كه محدوديت‌هاي عقل بشري را در نظر گيرد.

كليدواژه: شناخت‌شناسي، عناصر پيشيني (عناصر ماتقدم، پيش از تجربه)، دگماتيسم (جزم‌انديشي)

ادامه نوشته

چرا فلسفه مي‌ورزيم؟

چرا فلسفه مي‌ورزيم؟

 

ريچارد.اِ.كريل

 

آزرم نوروزي

 

ادامه نوشته

ارائه راهى نو؛ نقد و بررسى نظام آموزش فلسفه اسلامی در دانشگاه هاى كشور

 رضا اكبرى (استاديار دانشگاه امام صادق)

آيا روشى با نام (روش مطالعه كتاب محور) در روش هاى مطالعه فلسفه وجود دارد؟ سخن را با اين پرسش جدّى آغاز مى كنم, چون كه اين پرسش و پاسخ به آن ما را با مشكلات جديد نحوه آموزش فلسفه اسلامى در دانشگاه هاى كشور مرتبط مى كند. در پاسخ به اين پرسش بايد گفت كه اين روش را هيچ فيلسوفى توصيه نمى كند, هرچند در مقام واقع, آن چه غالباً در دانشگاه هاى كشور در مقاطع كارشناسى, كارشناسى ارشد و دكترى فلسفه اسلامى شاهد آن هستيم, چيزى جز همين روش نيست...

ادامه نوشته

بحثی در فلسفه اخلاق

در باره‌ی سعادت، پول و خرسندی در بخشيدن آن به ديگران

پیتر سينگر / برگردان: علی‌محمد طباطبايی

اگر شما ثروتمند بوديد آيا سعادتمندتر هم می‌بوديد؟ بسياری از مردم بر اين باور هستند كه با افزايش ثروت خوشبخت‌تر می‌شوند. ليكن تحقيقاتی كه طی ساليان دراز در همين رابطه انجام شده است حكايت از آن دارد كه ثروت بيشتر فقط هنگامی متضمن سعادت بيشتر است كه فردی كه به ثروت می‌رسد در سطح درآمدی پائينی قرار داشته باشد. برای مثال مردم در ايالات متحده آمريكا به طور متوسط از مردم زلاندنو ثروتمندتر هستند، اما سعادتمندتر نمی‌باشند. آنچه شگفت انگيز تر است اين كه مردم اتريش، فرانسه، ژاپن و آلمان به نظر می‌رسد كه از مردمی كه در كشورهايی به مراتب فقير تر زندگی می‌كنند، مانند كشورهای برزيل، كلمبيا و فيليپين، احساس خوشبختی بيشتری ندارند.

 

ادامه نوشته

ساختار مقاله علمی

بهرام محيی

 

 پيشگفتار

در نظام های آموزشی کشورهای پيشرفته، نگارش کارهای علمی، يکی از مهم ترين ارکان آموزش به حساب می آيد و از واپسين سالهای دبيرستان تا عالی ترين مراحل تحصيلات دانشگاهی، دانش آموزان و دانشجويان را همراهی می کند. آنان تدريجا" ولی بطور پيوسته، با فوت و فن نوشتن مطالب علمی آشنا می گردند و موظفند همه ي کارهای خود را از مراحل نخستين گرفته تا پايان نامه ها، در چارچوب ساختارهای مقرر شده ي کار علمی و با رعايت دقيق معيارها و سنجيدارهای عمومی آن تدوين کنند. اما نوشته های علمی، محدود به نظام آموزشی نيست. بسياری از مجلات علمی نيز از همکاران خود انتظار دارند که در ارائه ی مطلب، اصول و قواعد نوشته های علمی را رعايت کنند. چرا که يک نوشته ي علمی، هرقدر سنجيدارهای ويژه ی خود را بيشتر رعايت کند، از ارزش بالاتر و شانس موفقيت و استقبال بيشتری در نزد خوانندگان خود برخوردار است. در نوشته ي زير تلاش شده است تا ساختار و سنجيدارهای يک نوشته ي علمی، بطور فشرده توضيح داده شود. بايد متذکر شد که اين مختصر، صرفا" يک الگوی راهنماست و جنبه ی ايده آل دارد...

ادامه نوشته