منطق برای زندگی - 7

جملات شرطی را می‌توان به این نحو کلی صورت‌بندی کرد: «اگر الف، آنگاه ب». در منطق قسمت «اگر الف» را مقدّم و قسمت «آنگاه ب» را تالی می‌گویند. مثلاً در جمله شرطی «اگربازیکنان تیم پرسپولیس خوب بازی کنند مسابقه را خواهند برد»، می‌توان با فرض مقدم، تالی را نتیجه گرفت.

اما گاهی ممکن است گوینده بکوشد با رفع مقدم در یک جمله شرطی، عدم وقوع تالی را نتیجه بگیرد. صورت کلی چنین استدلالی به شکل زیر است:

اگر الف، آن‏گاه ب

چنین نیست که الف

پس چنین نیست که ب

در چنین مواردی در واقع گوینده «اگر» را به معنای «اگر و تنها اگر» در نظر می‏گیرد؛ در حالی که این امر همواره درست نیست. به عنوان مثال با توجه به جمله شرطی فوق،  می‏توانیم بگوییم:

بازیکنان پرسپولیس خوب بازی نمی‏کنند، پس مسابقه را نخواهند برد.

اما همان‏طور که مشخص است، خوب بازی نکردن بازیکنان تیم پرسولیس به این معنا نیست که این تیم حتماً مسابقه را خواهد باخت. ممکن است نتیجه بازی برای این تیم برد یا باخت باشد. این مغالطه را «رفع مقدم» می‏گویند.

 یا مثال دیگری را در نظر بگیرید:

اگر در تهران زلزله بیاید، افراد زیادی خواهند مرد.

در تهران زلزله نیامده است.

پس افراد زیادی نخواهند برد.

در اینجا نیز ممکن است علیرغم عدم وقوع زلزله در تهران، تعداد زیادی از ساکنان این شهر به دلایل دیگری بمیرند. مثلاً به دلیل فرسودگی سیستم گاز شهری و نشت آن، در چندین منطقه انفجارهایی رخ دهد و تعداد زیادی از شهروندان در اثر سوختگی یا ماندن زیر آوار حاصل از این انفجارها جانشان را از دست بدهند.

بنابراین در چنین مواردی که گوینده می‏کوشد با رفع مقدم، رفع تالی را نتیجه بگیرد باید توجه داشت که منطقاً نمی‏توان به چنین نتایجی رسید. اما در برخی موارد، بافت و موضوع استدلال مشخص می‏کند که «اگر» به معنای «اگر و تنها اگر» به کار رفته است و بنابراین رفع مقدم در این گونه موارد مغالطه محسوب نمی‏شوند.

برای نمونه در استدلال زیر، «اگر» به معنای «اگر و تنها اگر» به کار رفته است:

اگر ویزا داشته باشی می‏توانی به طور قانونی از کشور خارج شوی.

ویزا نداری.

بنابراین نمی‏توانی به طور قانونی از کشور خارج شوی.

همان‏طور که می‏بینیم تنها راه برای اینکه بتوان به طور قانونی از کشور خارج شد این است که فرد ویزا داشته باشد.

برای بررسی مدعای گوینده در چنین مواردی علاوه بر بررسی بافت و موضوع استدلال، می‏توان با ارائه مثال‏هایی که مدعای وی را نقض می‏کنند مغالطی بودن چنین استدلال‏هایی را نشان داد. مثلاً به یکی از مسابقات پرسپولیس اشاره کرد که با وجود بازی بد بازیکنان، این تیم پیروز میدان بوده است.

منبع: خبرگزاری مهر