اینک فلسفه

سياست آن گونه که در زندگي هر روزه ما جريان دارد بيشتر به مناقشات و بازي قدرت تن مي زند تا انديشيدني واقعي درباره آن. آدام سويفت در کتاب فلسفه سياسي به شيوه اي تحليلي مي کوشد تا به انديشيدن، شفاف ساختن و توضيح دادن چهار مفهوم عدالت اجتماعي، آزادي، برابري و باهماد بپردازند.

1- انديشيدن به سياست در نگاه نخست ساده مي نمايد. سياستمداران چيزهايي مي گويند که معتقدند به صلاح مردم است. مردم نيز مدام به سادگي و صراحت مواضع خويش را در قبال سياستمداران و سياست هاي شان بيان مي کنند.

اينها اما تمام ماجرا نيست؛ چه، انديشيدن به سياست اگر پي گرفته شود از ساده سازي ها فراتر خواهد رفت. در نهايت آنچه آشکار مي شود مفاهيمي خواهد بود که به شيوه اي مبهم و غيردقيق به کار مي روند. سياستمداران با انجام واژگان خويش مي توانند از اختلاف نظرها طفره روند و ظاهراً از همه طرفداري کنند. آنها به نحو گمراه کننده اي وانمود مي کنند که همه چيزهاي خوب با هم متحقق مي شوند و بنابراين مجبور نيستند تصميمات اخلاقي سخت بگيرند.

به گفته سويفت سياست مشغله گيج کننده اي است. مشکل مي توان گفت چه کسي به چه چيزي اعتقاد دارد و گاهي نيز مشکل مي توان گفت که آيا اصلاً کسي به چيزي اعتقاد دارد يا نه. در ميان سياستمداران کمتر کسي را مي توان يافت که بپذيرد اشتباه مي کند يا فکر خود را درباره چيزي تغيير مي دهد. سياستمداران کمتر مي گويند «نمي دانم.»

2- فيلسوفان سياسي اين شانس را دارند تا کمتر تحت تاثير محدوديت هايي باشند که همواره عملکرد سياستمداران را تحت تاثير قرار داده است. بنابراين فرصت کافي براي پرداختن دقيق به ايده هاي گوناگون را دارند و عموماً بدون از دست دادن کار خود مي توانند اشتباه کنند. هرچند آنها نيز بايد جانب احتياط را نگه دارند چرا که اگر در موقعيتي تاثيرگذار قرار گيرند چه بسا اشتباهات کوچک شان هم نتايجي فاجعه بار در پي خواهد داشت.

با همه اين اوصاف سياستمداران و ما آدم هاي معمولي به فلسفه سياسي احتياج داريم تا دريابيم که ارزش ها و اصولي که در عبور از پيچيدگي هاي موجود در لايه هاي زيرين مفاهيم سياسي وجود دارند حقيقتاً چيستند.

3- فکر نوشتن کتاب «فلسفه سياسي» از آنجا پيدا شد که سويفت در جايي مي خواند که توني بلر نخست وزير وقت انگلستان به سر آيزايا برلين کمي پيش از مرگ فيلسوف در سال 1997 نامه اي مي نويسد. موضوع نامه درباره تمايز مشهور برلين ميان آزادي مثبت و منفي بوده است. سويفت در اين کتاب کوشيده است به شيوه اي نظام مند به بلر بعضي از چيزهايي را بگويد که اگر وي در فلسفه سياسي تحصيل مي کرد مي دانست. اين کتاب اما براي هر کسي، از هر کشوري و با هر نوع پايبندي سياسي نوشته شده است؛ براي هر آن که انديشه هاي اخلاقي پنهان در پس پرده سياست آن قدر برايش اهميت دارد که مقدمه اي کوتاه مشتمل بر توضيح آسان فهم ژرف انديشي هاي فيلسوفان سياسي را ارزشمند شمارد.

فلسفه سياسي آدام سويفت حاصل چنين رويکردي است. سويفت در اين کتاب خواننده را به اتخاذ موضعي تشويق نمي کند. هدف وي تشريح و روشن ساختن موضوعاتي است که وقتي فيلسوفان درباره بعضي مفاهيم کليدي سياسي بحث مي کنند پيش مي آيد.

سويفت در فلسفه سياسي اش از گستره مفاهيمي که فلسفه سياسي به آنها مي پردازد، بحث خود را به چهار مفهوم عدالت اجتماعي، آزادي، برابري، و باهماد (که عموماً آن را اجتماع ترجمه مي کنند) محدود کرده است تا کتابش کوتاه و قابل خواندن از آب درآيد. هرچند خود نيز اذعان مي کند که مفاهيم مهمي چون اقتدار، وظيفه و مردم سالاري هم بوده اند که به آنها نپرداخته است؛ به اين دليل که از يک سو اين چهار مفهوم، گروه نسبتاً منسجمي را تشکيل مي دهند و از ديگر سو در مباحثات سياسي بيش از هر مفهوم ديگري تکرار مي شوند. سويفت در هر فصل از کتاب خود يکي از اين مفاهيم را مدنظر قرار داده است. وي مي کوشد بي آنکه به خواننده بگويد چه افکاري داشته باشد، به شفاف ساختن و توضيح دادن آنها بپردازد. او در پايان هر فصل با ارائه ليستي از منابع براي مطالعه بيشتر، راهي مي گشايد براي خوانندگان تا بتوانند بيشتر به موضوع مورد بحث بپردازند.

«فلسفه سياسي» آدام سويفت راهنمايي مقدماتي است براي دانشجويان و سياستمداران و آنهايي که در پي وضوح بخشيدن به مفاهيم سياسي اند که اين امر از گرايش تحليلي سويفت نشأت مي گيرد. پس طبيعي است که اين کتاب به کار کساني نيايد که مي خواهند به آنها گفته شود چه نظري داشته باشند يا آنهايي که به تاريخ انديشه علاقه مندند يا شالوده شکنان صدق و خرد. براي اينان بهتر آن است که کتاب را نخوانند.

مولف اين کتاب آدام سويفت است و ترجمه آن را نيز پويا موحد برعهده داشته است .اين کتاب را انتشارات ققنوس در شمارگان 1650 نسخه و با قيمت 3200 تومان روانه بازار نشر کرده است.

این مطلب در تاریخ ۱۳تیر ۱۳۸۷ در روزنامه شرق منتشر شد اما از آن جایی که آرشیو شرق مرحوم هم اکنون بر روی فضای مجازی در دسترس نیست این یادداشت را در این جا مجدداْ منتشر کرده ام.