گزارشی از نشست «فراتحلیل»
دکتر ابوعلی ودادهیر در نشستی که روز یکشنبه، 25 اردیبهشت از سوی گروه علمیـ تخصصی روششناسی و روشهای تحقیق در علوم اجتماعی انجمن جامعهشناسی ایران برگزار شد درباره "فراتحلیل" صحبت کرد.
ودادهیر در آغاز سخنان خود با اشاره به تودهای شدن آموزش عالی در ایران گفت: به نظر میرسد ایران با پدیده فراگیر شدن آموزش عالی رو بروست که این امر سبب شده تحقیقات بسیاری در دانشگاهها انجام شود. با این وجود اما خیلی اوقات این پایاننامهها قابل استفاده نیستند و معلوم نیست که قرار است با این تحقیقات چه کنند. بنابراین اگر قرار باشد این تولیدات کاربردی نداشته باشند و در مسیر برنامهریزیهای اجتماعی قرار نگیرند عملاً کارهای بیهودهای خواهند بود.
وی افزود: باید به این دانش تولید شده مشروعیت داد و آن را عقلایی کرد که این امر با فراتحلیل ممکن میشود. به ویژه که این امر مقارن است با دوران انفجار اطلاعات و تورم اطلاعاتی که به نظر میرسد در آن تولید داده جدید در مقایسه با استفادهای که از این اطلاعات میشود، اهمیت کمتری دارد. در واقع فراتحلیل این امکان را به ما میدهد که از دادههای موجود، تحلیلی متفاوت ارائه کنیم. بنابراین باید گفت فراتحلیل به دنبال تحلیل نیست بلکه به دنبال ترکیب دادهها و شواهد است.
مؤلف کتاب "فراتحلیل در پژوهشهای اجتماعی و رفتاری" ادامه داد: با توجه به نتایج متفاوت تحقیقات، فراتحلیل به ما کمک میکند تا بر مبنای همین تحقیقات به نتایجی مشخص برسیم و در نتیجه بتوانیم به سیاسگذاری هم بپردازیم. بنابراین فراتحلیل مهمترین و کارآمدترین روشی است که کمک میکند تا دادهها را تحلیل، تفسیر، ادغام و ترکیب کنیم.
ودادهیر با اشاره به اینکه فراتحلیل اولین بار در سال 1976 توسط جین گلاس در آمریکا و در علوم رفتاری و اجتماعی مطرح شد، تصریح کرد: این مسئله در واقع واکنشی بود به بحران و شرایط مأیوس کننده و مزمن روششناختی در پژوهشهای اجتماعی و رفتاری نیمه دوم قرن بیستم. در دهه هفتاد چنین میگفتند که علوم اجتماعی و رفتاری بر خلاف علوم طبیعی ماهیتی انتزاعی دارند و پیشرفت آنها بسیار کند و پارادایمهای آنها بسیار متشنج هستند و نتایج تحقیقاتشان هم بسیار ضد و نقیض و متفاوتند.
وی یادآور شد: فراتحلیل رویکردی است بسیار متنوع که علممحور است و برای ترکیب کمی یا آماری اطلاعات حاصل از چند پژوهش به کار میرود. بنابراین فراتحلیل در پی کشف روابط تازهای است که از مطالعات جداگانه و انفرادی قابل حصول نیست.
این پژوهشگر فراتحلیل در علوم اجتماعی و رفتاری در ادامه برخی از ویژگیهای فراتحلیل را چنین برشمرد: فراتحلیل خاستگاه و ماهیتی کمی دارد و رویکردی است برای تلخیص و سادهسازی نتایج که واجد ماهیتی چند روشی و نامتجانس است و بنابراین میتوان گفت که یک نوع فراتحلیل وجود ندارد. همچنین در فراتحلیل واحد تحلیل ما یک مطالعه قبلی است و ما در آن با فرآیند یا رویکردی چند مرحلهای مواجهیم.
وی با اشاره به تعابیر و رویکردهای گوناگون برای فراتحلیل مانند بازنگری (مرور)، ارزشیابی ارزشیابیها، نوعی تحلیل ثانویه و تحول پارادیمی بودن آن یادآور شد: نمیتوان مفاهیم "بازنگری سیستماتیک" و "فراتحلیل" را یکی در نظر گرفت. بسیاری از فراتحلیلهای منتشر شده در واقع بازنگری سیستماتیک نیستند و بسیاری از بازنگریهای سیستماتیک ضرورتاً منجر به یک فرآیند فراتحلیل نمیشوند.
ودادهیر سپس به برخی از مزایای فراتحلیل پرداخت و گفت: فراتحلیل با تمهید یک نگاه یا نگرش پیوسته و انباشته در علوم اجتماعی و رفتاری، چشماندازی کلی در اختیار ما قرار میدهد. همچنین فراتحلیل کمک میکند تا صرفاً به معنیداری توجه نکنیم بلکه به درک نتایج تکراری در یک جهت واحد در میان چندین مطالعه نیز بپردازیم، ولو آنکه هیچ یک از آنها معنیدار نباشند. همچنین فراتحلیل یک روش دموکراتیک است که همه تحقیقات در آن شریک و سهیم هستند و در نتیجه هیچ دادهای کنار گذاشته نمیشود.
وی افزود: طرح سؤالات پژوهشی دقیق پس از فراتحلیل یک سر و گردن از سؤالات و فرضیات قبلی بالاتر است. فراتحلیل این فرصت را نیز در اختیار ما میگذارد تا تأثیرات علّی بالقوه را فرمولبندی کرده و برای درک این نکته تلاش کنیم که چرا نتایج متنوع و در مواردی متضاد حاصل میشوند. در نهایت با انجام فراتحلیل متوجه میشویم که زمینه و جهتگیری بعدی در پژوهشها چه میتواند باشد.
این پژوهشگر فراتحلیل در علوم اجتماعی و رفتاری برخی از معایب فراتحلیل را نیز چنین برشمرد: فراتحلیل معمولاً بر تحقیقات انجام شده و چاپ شده مبتنی است و بنابراین پژوهشهای دیگر را که کمتر مشهورند به ندرت مورد توجه قرار میدهد. همچنین کیفیت پایین تحقیقات قبلی ممکن است سبب کیفیت پایین فراتحلیل شوند.
ودادهیر در پایان گفت: فراتحلیل از تفاوت تحقیقات، محققین و نمونهها به معنی کلاسیک قضیه چشمپوشی میکند و برخی از منتقدین هم میگویند که کار فراتحلیل مثل ترکیب سیب و پرتقال در یک جعبه است به این معنی که نمیتوان امور غیر همجنس را با هم ترکیب کرد.
منبع: خبرگزاری مهر