درباره‌ی کتاب «ایمان چیست؟؛ جستارهایی در فلسفه دین» اثر آنتونی کنی

گاهی درس‌گفتارها می‌توانند تنها به مجالس خاطره‌گویی و تکرار مکررات تبدیل شوند و گاه نتیجه بیشتر از این‌هاست. بستگی دارد درس‌گفتار در کجا ارائه شود، چه کسی آن را ارائه کند و مستمعان چه کسانی باشند. تا آن‌جا که گاه یک درس‌گفتار می‌تواند بیش از هر کتاب و مقاله‌ای مفید فایده باشد و حضور در آن افتخاری برای مستمع و حتی صاحب‌سخن به شمار آید. کتاب «ایمان چیست؟» بر آمده از دل چنین درس‌گفتارهایی است.

محتوای این کتاب در دو بخش اصلی تنظیم شده است. در بخش اول با عنوان «ایمان و تعقل»، آرای الوین پلانتینگا درباره گزاره‌های پایه در قالب چهار درس‌گفتار نقد و بررسی شده‌اند. بخش دوم نیز شامل چهار درس‌گفتار مستقل است که ذیل عنوان «برهان، اعتقاد و فهم» قرار گرفته‌اند. این درس‌گفتار‌ها حاصل تأملات آنتونی کنی (Anthony Kenny)، فیلسوف انگلیسی معاصر است که در حوزه‌های فلسفه ذهن، فلسفه اسکولاستیک، فلسفه ویتگنشتاین و فلسفه دین تخصص دارد و در سال 1992 در قالب کتابی مستقل از سوی انتشارات آکسفورد منتشر شده است.

ایمان و تعقل

چهار درس‌گفتار بخش اول کتاب، در آوریل 1982 به عنوان بیست‌ و دومین سری از درس‌گفتارهای بَمپتُن در آمریکا ارائه شده است و می‌کوشد عقلانی بودن اعتقاد به خدا و ایمان را به عنوان یکی از محوری‌ترین مسائل فلسفه دین مورد بررسی قرار دهد. کنی برای پاسخ به این پرسش می‌کوشد نخست تعریف دقیق‌تری از ماهیت ایمان و عقل ارائه دهد.

به باور کنی تعریف عقل بسی دشوارتر از تعریف ایمان است. به همین دلیل وی دو درس‌گفتار اول را به بررسی ماهیت عقل اختصاص داده و سپس در دو درس‌گفتار دوم به بررسی اعتقاد به خدا و ایمان پرداخته است. وی در درس گفتار اول با عنوان «فضیلت خردورزی»، به بحث از رایج‌ترین تقریر فلسفی از عقل یا عقلانیت پرداخته و آن را رد می‌کند. در درس گفتار دوم، «موجه یا مدلل ساختن باورها»، اما به جای تقریر پیشین، تقریری دیگر ارائه می‌کند که آن را بهتر و مفیدتر می داند. وی در درس‌گفتار سوم، «دفاع‌پذیری خداباوری»، این پرسش را فراپیش می‌نهد که آیا اعتقاد به وجود خدا با عقلانیت، طبق تعریفی که خود وی ارائه کرده سازگار هست یا نیست و در نهایت در درس‌گفتار چهارم، «فضیلت ایمان»، همین پرسش درباره نوع دیگری از اعتقاد، یعنی ایمان به وحی و انکشاف الهی مطرح شده است.

کنی در این بخش به نقد پلانتینگا از دو منظر پرداخته است: نخست به سبب ارائه معیاری مشخص برای گزاره‌های پایه و دوم از حیث قائل نبودن به عقلانیت عام.

وی معتقد است که ما نباید به این دلیل که معیار مبناگروان کلاسیک به شکست انجامیده به این نتیجه شتابزده برسیم که هیچ معیاری برای تمیز باورهای عقلانی از باورهای غیرعقلانی وجود ندارد. وی می‌کوشد معیاری جدید برای پایه بودن گزاره‌ها ارائه دهد و گرچه به اعتراف خودش معیار او قدری پیچیده است اما مشکلات معیارهای پیشین را ندارد. به زعم او یک اعتقاد فقط و فقط در صورتی واقعاً پایه است که «بدیهی یا مبنایی باشد»، «دارای وضوح برای حواس یا حافظه باشد» یا «قابل دفاع به وسیله استدلال، تحقیق یا عمل باشد».

پس از این دو درس‌گفتار و با مشخص شدن ملاک‌های عقلانیت موردنظر کنی، این پرسش طرح می‌گردد که آیا اعتقاد به وجود خدا معقول است؟ وی با بررسی این پرسش از منظر ملاک‌های عقلانیت که در درس‌گفتار دوم ارائه کرده است به این نتیجه می‌رسد که بدیهی یا مبنایی بودن و نیز آشکار بودن برای حواس درونی یا بیرونی دلیلی برای پایه‌ای بودن اعتقاد به خدا نیست. وی در ادامه وارد بحث درس‌گفتار آخر خود در بخش اول کتاب می‌شود و باز پرسشی دوباره را پیش می‌کشد: این‌که اگر اعتقاد به وجود خدا به منزله امری پایه قابل قبول نیست بلکه اعتقادی است که از امری پایه اخذ شده است پس آیا این اعتقاد، اعتقادی عقلانی است؟ اما مسأله بسیار جالب‌تر و دشوارتر این است که آیا اعتقاد به خدا در صورتی که مبتنی بر شهادت باشد، می‌تواند معتبر باشد؟ این مطلب بحث را به موضوع ایمان می‌کشاند. جهان مملو از مردمی است که به وجود خدا شهادت می‌دهند. کنی می‌گوید نقش شهادت در باور دینی مرتبط با وجود خدا نیست بلکه درباره ایمان به خداست. کنی پژوهش خود درباره عقلانیت ایمان در بخش اول را با این نتیجه به پایان می‌رساند که ایمان، آن‌گونه که متکلمان ادعا کرده‌اند، یک فضیلت نیست مگر این که چندین شرط محقق شوند. یکی آن‌که بتوان وجود خدا را خارج از دایره ایمان عقلاً توجیه کرد. دوم این‌که باید یقینی بودن حوادث تاریخی‌ای که وحی الهی دانسته می‌شوند به لحاظ تاریخی ثابت شود. کنی در نهایت به مسأله موجه بودن باور به خدا باز می‌گردد و آن را در نقطه مقابل ایمان می‌گذارد و با بحثی کوتاه درباره «لاادری‌گری» و «منکران وجود خدا» بحث خود را به پایان می‌رساند.

برهان، اعتقاد و فهم

بخش دوم کتاب با درس‌گفتار «آیا الهیات طبیعی میسر است؟» آغاز می شود. کنی در این درس‌گفتار، پس از ارائه توضیحاتی درباره الهیات طبیعی، به نظرات پلانتینگا در این باره و حمله فلسفی وی به اهمیت اساسی الهیات طبیعی می‌پردازد. وی با این نظر پلانتینگا موافق است که یک اعتقاد، با وجود فقدان گواه هم می‌تواند موجه باشد، و در واقع معرفت باشد اما در ادامه به نقد و بررسی این رأی پلانتینگا می‌پردازد که نقش الهیات طبیعی فراهم آوردن دلیل برای اعتقاد به وجود خدا نیست بلکه فراهم آوردن ضامن است؛ هر چند کنی به جست‌وجوی راه‌حلی در الهیات طبیعی سنتی امیدوارتر است تا نظریه ضامن به منزله کارکرد صحیح.

درس‌گفتار ششم، «برهان نظم و معضل شر»؛ با بحث درباره بخش پایانی کتاب «متناهی و نامتناهی» جان فارر، الهیدان آکسفوردی آغاز می‌شود و به جوانب گوناگون برهان نظم و معضل شر در رابطه با وجود خدا پرداخته می‌شود. به اعتقاد کنی، فارر در نشان دادن این مطلب محق بود که برهان نظم و معضل شر هر دو در واقع از روندی واحد برآمده‌اند؛ روندی که از تقسیم ثنایی متناهی خوب و بد شروع می‌شود و به نامتناهی‌ای می‌انجامد که در آن، از آن تقسیم ثنایی فراتر می‌روند. خدایی که این استدلال به او می‌انجامد خیر اعلی نیست: موجودی است ورای خیر و شر.

درس‌گفتار هفتم، «جان هنری نیومن و توجیه ایمان»، تلخیصی است از درس‌گفتاری درباره نیومن، فیلسوف دین، که در یکی از سلسله درس‌گفتارهای جشن صد ساله آکسفورد در سال 1990 ایراد شده است و در کتاب «نیومن، مردی برای زمان ما» منتشر شده است و کنی در آن مروری دارد بر آراء و نظرات این فیلسوف.

واپسین درس‌گفتار این کتاب، «آنسلم و قابلیت تصور خدا»، نیز با یک پرسش آغاز می‌شود: "آیا برهان وجودشناختی معتبر است؟" کنی در این درس‌گفتار می‌کوشد در این باره بحث کند که اگر ما بخواهیم خط سیر اندیشه آنسلم را در کتابش، «سخن با دیگری»، دنبال کنیم، درباره قابل تصور بودن خدا به چه نتیجه‌ای خواهیم رسید.

درباره ترجمه

با توجه به گرایش تحلیلی آنتونی کنی می‌توان این فرض را در نظر داشت که متن اصلی کتاب ساده و واضح است، چیزی که در ترجمه کمتر به چشم می‌آید. گویی مترجم با اندکی شتابزدگی و گاه بی‌دقتی آن را ترجمه کرده و ناشر نیز آن‌چنان که باید و شاید، متناسب با آوازه‌اش وسواس به خرج نداده است. نتیجه هم شده ترجمه‌ای که گاه به غایت گنگ می‌شود، با جملاتی طولانی و نامفهوم که بیشتر ذهن خواننده را آشفته می‌کنند تا معنا را منتقل کنند. نمونه‌ای از آن در صفحه 38 وجود دارد که تنها به ذکر این یک مورد اکتفا می‌شود: "...گرچه نه آنان و نه هیچ کس دیگری نمی‌تواند گزارشی ارائه دهد درباره خودشان روش‌هایی که به ادعای از طریق آن روش‌ها آب را در زیرزمین کشف می‌کنند و آن گزارش تاب موشکافی دقیق را داشته باشد."

از این دست موارد باز هم هست که ضرورت بازنگری در متن ترجمه را ایجاب می‌کند. نکته مهم دیگر فقدان نمایه‌ای است که می‌توانست خواندن این ترجمه را تسهیل کند و حتی سر و سامانی به معادل‌هایی دهد که گاه در دل متن و گاه در پایین صفحات آمده‌اند.

چاپ اول کتاب «ایمان چیست؟؛ جستارهایی در فلسفه دین» اثر آنتونی کنی با ترجمه اعظم پویا با شمارگان 2000 نسخه و قیمت 2800 تومان از سوی انتشارات هرمس روانه بازار کتاب شده است.

اين مطلب پيش از اين در سايت شهر كتاب منتشر شده است.

لینک مستقیم به مطلب