فريبا خليلي‌زند

"آنگاه چون همه‌ی این گونه هنرها، از پیش، گسترش یافته بودند، دانش‌هایی کشف شدند که به لذت‌ها یا [به] ضرورت‌های زندگی مربوط نبودند؛ آن هم نخست در آن‌جاهایی که انسان‌ها در فراغت (= بیکاری) به سر می‌برند."

"گاهی که به تاریخ ایران می‌اندیشم انگار که همه‌ی سال‌ها سال‌های بحران است. حتی می‌توان از قرن‌ها بحران سخن گفت."

نااصیل بودن آن چه ما در ایران از آن با نام فلسفه یاد می‌کنیم از این جا قابل درک است که هیچ نسبتی بین آن چه فلسفه می‌نامیم با زندگی و دردهایمان نیست. فلسفه ساحت اصالت است. پرسش‌های اصیل و پاسخ‌های اصیل. فرآیندی که ما را به درک جایگاه و موقعیت تاریخی‌مان می‌رساند. در نتیجه‌ی پرسش فلسفی است که تاریکی‌ها و ابهام‌ها روشن می‌شوند. تعارض‌ها پیش از این که در ساحت عمل به ظهور برسند رسوا می‌شوند. در فلسفه هر چیز پیش از آن که ارزش‌گذاری شود مورد پرسش قرار می‌گیرد. تنها در این جاست که می‌توان فاشیست بود و خجالت نکشید. می‌توان مارکسیست بود و ادعای حقانیت کرد. فرصتی برای تعریف کردن، فارغ از دغدغه‌ی پیش‌داوری‌ها.

اما در ایران امروز، بی‌ هیچ تعارفی، خبری از فلسفه نیست. ترجمه‌ها و تفسیرهایی دست و پا شکسته و اغلب ناشسته چه از فلسفه‌ی غرب و چه از سنت فلسفی خودمان گه‌گاه ارائه می‌شوند، توسط افرادی معدود خوانده می‌شوند و کم کم فراموش. سر کلاس‌های فلسفه، فیلسوف‌ها درس نمی‌دهند. کیست که به خود جسارت تفلسف بدهد و اگر بدهد، آیا خطرناک نیست؟!

در چنین بازار بی‌رونقی است که از مترجمی ساده، همچون متفکری اصیل انتظار می‌رود پاسخ‌گوی پرسش‌ها باشد و نیز در همین فضاست که با دانستن زبان، می‌توان در حوزه‌ی تفکر هم کباده کشید. در بهترین شرایط متکلمان‌اند که در ساحت اندیشه میدان‌داری می‌کنند- متکلمانی که به ناچار متفکرانی‌اند مقلد!-، اما خبری از فیلسوف نیست!

حال که فلسفه نداریم، آثار و برکات آن نیز غایب‌اند. در جامعه‌ای سرشار از تعارضات بی‌خبرانه نفس‌ می‌کشیم، بی این که جا بخوریم. با تعارضات زندگی می‌کنیم. هنوز درست نمی‌دانیم اساس مشروعیت نظام اسلامی‌مان رای مردم است یا خدا! در حوزه‌هایی حکم خدا معتبر است و در حوزه‌های دیگر رای مردم؟! هیچ اصراری هم برای روشن‌سازی این‌همه نداریم.

در غیبت فلسفه، به جای پرسیدن از چرایی فلسفه بهتر است از چرایی فقدان آن بپرسیم. چرا در ایران فلسفه نداریم؟ در سایه‌ی این پرسش ارتباط نقل قول‌هایی که در ابتدای یادداشت آورده شده قابل درک می‌شود.

به راستی فلسفه در ایران چگونه ممکن است؟

لینک مستقیم به مطلب