نقش دانش تاريخ

در برنامه‌ريزي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي

دكتر محمد علي اكبري

عضو هيأت علمي گروه تاريخ دانشگاه شهيد بهشتي

بارها و بارها اين عبارت را شنيده‌ايم که «تاريخ» مادر همه‌ي علوم است. از اين نظر شعب مختلف علوم فرزنداني را مي‌مانند که از دامن اين مادر تاريخ برخاسته‌اند و نسب به آن مي‌برند. بدين ترتيب به نظر مي‌رسد که نيازي به اثبات رابطه و نسبت ميان تاريخ و برنامه‌ريزي در جوامع انساني نباشد. اگرچه در بسياري از حوزه‌هاي علمي آن‌چنان فاصله‌اي ميان اين مادر و فرزندانش واقع شد که گويا از اساس ميان آنان آشنايي و نسبتي نبوده است. با اين همه، سر آن نداريم که در اين مجال فرصت را صرف اثبات رابطه و نسبت دانش تاريخ و برنامه‌ريزي اجتماعي کنيم. زيرا اولاً صرف اثبات وجود رابطه و نسبتي ميان اين دو دردي را درمان نمي‌کند و گره از مشکلي جدي نمي‌گشايد و ثانياً اتخاذ استراتژي دفاعي است که چندان با طبع تاريخ‌پژوهي صاحب اين سخن سازگاري ندارد.

در مقابل آن‌چه بسيار ضروري‌تر مي‌نمايد، پرداختن به اين پرسش است که دانش تاريخ به چه کار برنامه‌ريزان مي‌آيد و چگونه مي‌تواند باري از دوش آنان را بردارد و گرهي از مشکل آنان را بگشايد؟

براي پاسخ گفتن به اين پرسش، استراتژي صاحب اين قلم چنين اقتضا مي‌کند که به جاي رفتن به سراغ دانش تاريخ، مستقيماً کار را با واکاوي در موضوع برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري آغاز کند و سپس از نياز يا نيازهايي که دانش تاريخ مي‌تواند رافع آن باشد سخن به ميان آورد.

هنگامي از برنامه‌ريزي سخن مي‌گوييم که «ايجاد و تغييري آگاهانه در تحول موضوع را مطابق خواست و الگوي ذهني برنامه‌ريزان» را مدنظر داشته باشيم. برنامه‌ريزي مشخصاً يک «فرايند تصميم‌گيري» است. اما هر نوع تصميم‌گيري را نمي‌توان برنامه‌ريزي به حساب آورد. از اين رو متخصصان اين حوزه معتقدند که برنامه‌ريزي به فرايندي اطلاق مي‌شود شامل اتخاذ ارزيابي مجموعه‌اي از تصميمات مربوط به يکديگر، قبل از اجراي آن‌ها، با توجه به اين باور که بدون اقدام عملي، احتمال وقوع وضعيت مطلوب در آينده وجود ندارد و چنان‌چه اقدام شود احتمال رسيدن به نتايج مورد نظر افزايش مي‌يابد. به بيان دقيق‌تر برنامه‌ريزي کوششي نظام يافته است تا بدان وسيله به هدف‌هاي کلي مشخصي دست يافت. اين امر مستلزم ايجاد سازمان‌ها و فرايندهاي مناسب برنامه‌ريزي از جمله تهيه، اجرا، ارزشيابي و اصلاح برنامه‌ها است. بر اين اساس می‌توان گفت برنامه‌ريزي شامل شش مرحله‌ي اساسي است:

۱.تجزيه و تحليل روندهاي گذشته

۲.شناخت روابط و همبستگي ميان متغيرها

۳.گزينش هدف‌ها. (آرماني، کلي و کمي)

۴.تعيين راهبردها، سياست‌ها و خط‌مشي‌هاي اجرايي

۵. تدارک يک چارچوب نهادي براي اجرا

۶. نظارت و اجراي برنامه‌ها و ارزشيابي عملکردها

اکنون بر اساس مراحل شش‌گانه مذکور، مي‌توان پرسش را دقيق‌تر مطرح کرد که دانش تاريخ در چه مراحلي و چگونه مي‌تواند به مدد برنامه‌ريزي آيد؟

به‌طور خلاصه مي‌توان در دو بند يکم و سوم جايگاه روشني براي دانش تاريخ قائل شد. خصوصاً به نظر مي‌رسد شناخت روندهاي گذشته اساساً مسأله‌اي/ مقوله‌اي تاريخي است و اگر برنامه‌ريزان خود بدان دست‌يازيده‌اند في‌الواقع کار تاريخي کرده‌اند.

بنابراين دانش تاريخ با به‌دست دادن تصويري از روندهاي گذشته حضوري مستقيم در فرايند برنامه‌ريزي خواهد داشت. به‌علاوه در حوزه‌ي گزينش هدف‌ها خصوصاً اهداف آرماني، شناخت تاريخي مي‌تواند زيرساخت گزينش هدف‌هاي علمي و دقيقي را فراهم آورد.

مسأله بسيار مهمي را که با پذيرش اين تکليف پيش‌روي مورخان قرار مي‌گيرد مي‌توان اين‌طور بيان کرد که آنان براي ايفاي تکليف جديدشان چه نوع قابليت‌ها و آمادگي‌هاي نظري و روشي را مي‌بايست فراهم آورند؟

 به‌نظر مي‌رسد که تاريخ‌نگاري کلاسيک و سنت‌هاي تاريخ‌پژوهي رايج، از قابليت‌هاي کافي براي پاسخ‌گويي به اين تکليف جديد برخوردار نيستند و چنان‌چه قادر به پاسخگويي به تکايف نباشند، لاجرم بر کنار مي‌مانند، هم‌چنان‌که تا به حال نيز چنين بوده است. از اين رو تحول در نگرش‌ها و روش‌ها به نحوي که بتواند مورخان را در زمينه‌ي دست‌يابي به داده‌هاي تاريخي مورد نياز در امر برنامه‌ريزي ياري رساند، امري اجتناب ناپذير مي‌نمايد.

لینک مستقیم به مطلب